Wetenschap
kort
Opvallend nieuws uit de wereld van wetenschap
en techniek - 18-09-2000
Rivaliteit
tussen marsvaarders, de effecten van steden op het weer, een vulkaanuitbarsting
in de 16e eeuw v. chr. en de ‘battle of the sexes’ bij insecten.
In
een gedeelde inspanning hebben de NASA en de universiteit van Colorado
een nieuw type X-stralen telescoop ontwikkeld, bedoeld om zwarte
gaten te onderzoeken. Het apparaat zal MAXIM heten en voor dit acroniem
is de opwindende titel MicroArcsecond X-ray Imaging Mission bedacht.
De telescoop zal gebruik maken van de interferometer-techniek, waarbij
twee of meer telescopen gekoppeld worden. Het nieuwe speeltje zal
opnames kunnen maken in eender welke golflengte met een resolutie
die 1.000 maal scherper is dan vandaag mogelijk is en een miljoen
keer beter dan wat hedendaagse x-stralen telescopen op de gevoelige
plaat vastleggen. Om een idee te geven: de onderzoekers pochen dat
met MAXIM een schotel van het type ‘teljoor’ op de zon in beeld zou
kunnen worden gebracht. Het uiteindelijke doel is een opname te maken
van een zwart gat, want niemand heeft “dit zwarte punt” al kunnen
zien. Voorlopig werden enkel de onrechtstreekse effecten in beeld
gebracht. Meer informatie over het tuig is te vinden op
deze pagina.
Een onderzoek waarover deze week in Science werd bericht, laat daarentegen
nog weinig ruimte voor hoop ooit leven op de planeet Mars aan
te treffen. Onderzoekers van NASA’s Jet Propulsion Laboratory hebben
een reden gevonden waarom er bijna geen organische elementen in het
oppervlak van Mars werden aangetroffen. Hun bevindingen bieden eindelijk
een oplossing voor het raadsel waarmee de Viking-missie in de jaren
‘70 de ruimtekundige wereld opzadelde. De Viking-landingstoestellen
waren immers uitgerust met apparatuur om leven op te sporen. Terwijl
eerste tests aantoonden dat de monsters die door de toestellen werden
onderzocht reageerden op een manier die duidt op de aanwezigheid van
leven, toonden andere tests aan dat er geen organische elementen in
de monsters werden gevonden. Wetenschappers van de NASA simuleerden
nu de effecten van de Martiaanse atmosfeer op gesteente van de planeet
door restanten van Mars-kometen te bombarderen met UV-stralen. Daarbij
werden superoxiden gedetecteerd, hoog reactieve zuurstof-moleculen,
die zich mogelijk vastzetten op zand- en stofkorrels. Dat is slecht
nieuws voor iedereen die hoopt op Mars leven aan te treffen, want
een organisme dat opgebouwd is uit complexe koolstof-molecules zou
snel door de superoxiden worden afgebroken. Leven zoals wij het kennen
maakt op Mars geen enkele kans, aldus betrokken onderzoekers, maar
zij voegen er met enige haast an toe dat dit niets zegt over de condities
op de Rode Planeet in het verleden. Wat dit met jet propulsion te
maken heeft is niet helemaal duidelijk, maar Dan
Quale sloeg de bal blijkbaar niet volledig mis toen hij zei dat
er op Mars zuurstof aanwezig is.
Ondertussen staat iedereen wel te dringen om zijn eigen voertuigen
op Mars te krijgen. Zowel NASA als de Europese ruimtevaartorganisatie
ESA plannen in 2003 mars-missies, omdat dan de posities van Mars en
de Aarde ideaal zijn. Beide missies kosten natuurlijk een flinke duit
en daar moet wel een potje bakkeleien van komen. Een eerste stoot
werd uitgedeeld door professor Colin Pillinger, die zei dat de Mars-missie
van NASA wetenschappelijk gezien niet zo veel voorstelt, aangezien
zij van plan zijn de tweeling-robots uit te rusten met inferieure
appartuur. ESA’s keuze voor detectie-materiaal is volgens de professor
veel beter, voornamelijk omdat het uitgerust is om methaan op te sporen.
Methaan zou op Mars niet mogen voorkomen, tenzij er leven is. Bovendien
zou de missie van de ESA beter in staat zijn water op te sporen, terwijl
de NASA-apparatuur enkel geschikt is om waterstof mee te ontdekken.
Hoe NASA haar missie zelf ziet, wordt in
Space Daily uit de doeken gedaan.
Het lijkt erop dat Nederlanders een reden minder hebben om collectief
uit de bol te gaan. Het is alweer enkele jaren geleden dat nog eens
een Elfstedentocht is kunnen doorgaan en onderzoek onder leiding van
John Magnuson van de universiteit van Wisconsin-Madison heeft een
zoveelste bewijs opgeleverd over de opwarming van de aarde.
De onderzoekers hebben tal van bronnen als krantenarchieven, religieuze
observaties en de gegevens van vervoersmaatschappijen geraadpleegd
om dit na te gaan. Uit hun werk blijkt dat de aarde de laatste 150
jaar gestaag opwarmt. Rivieren blijken later in het seizoen te bevriezen
en eerder te ontdooien Meer bepaald bevriezen rivieren in het noordelijk
halfrond zo’n 8,7 dagen later en ontdooien ze 9,8 dagen eerder. De
grote sterkte van dit onderzoek is dat het ‘gewone’ bronnen hanteert,
van de meest diverse achtergronden, wat het moeilijk maakt de algemene
trend die werd vastgesteld te ontkennen. Tegelijk is dit ook de zwakte
ervan, omdat het niet toestaat enig definitief verband vast te stellen
met mogelijke oorzakelijke factoren, zoals de broeikasgassen. In elk
geval wijzen de resultaten wel in de richting van de gassen. Het versnelde
tempo waarin de aarde opwarmt, stemt overeen met onderzoek dat de
concentratie van de broeikasgassen in de atmosfeer over langere tijd
onderzoekt.
Global Warming Central houdt in ieder geval de vinger aan de
pols.
Voor wie zich ooit afvroeg waarom de voorspellingen van voormalige
snor Frank Deboosere of het natuurlijke heuvellandschap Sabine Hagedooren
in steden er telkens enkele graden naast zat, biedt het onderzoeksproject
ATLANTA (Atlanta Land-Use Analysis: Temperature and Air Quality)
soelaas. Zij zijn nagegaan of de bewering dat het in steden steeds
warmer is wel klopt en wat daarvan de gevolgen zijn. Dat steden een
hogere temperatuur hebben werd bevestigd; waar de luchttemperatuur
26°C bedraagt kan de oppervlaktetemperatuur van een stad tot 48°C
oplopen. Dit zorgt er op zijn beurt voor dat ook de lucht boven een
grote stad opwarmt, waardoor een ‘luchtbel’ onstaat die veel warmer
is dan de lucht in de niet-geürbaniseerde omgeving. Dit fenomeen heeft
de naam ‘urbaan warmte eiland-effect’ en een van de opmerkelijkste
vaststellingen was dat dit een belangrijke invloed uitoefent op het
weer. Steden genereren zo hun eigen stormen of zorgen ervoor dat stormen
verdwijnen in de nabijheid van een stad. Dit effect treedt ook op
bij kleinere steden. De
Friends of the Urban Forest trachten de stad alvast wat groener
te maken. Om van de lekkere temperaturen te kunnen genieten?
In Zweeds veenland hebben wetenschappers boomstronken ontdekt die
een aanwijzing vormen dat er rond 1600 v. chr. een bijzonder grote
vulkaanuitbarsting heeft plaatsgevonden. Inventieve historici
geven dit bericht wat meer cachet door het met het lot van het mytische
Atlantis te verbinden. Dankzij koolstof 14-datering kon besloten
worden dat de bomen tussen 1695 en 1496 v. chr. leefden en studie
van de ringen leerde dat de bomen rond 1636 v. chr. een periode van
slechte groei doormaakten. Dat wordt verbonden met de grote vulkaanuitbarsting
op het eiland Santorini rond dezelfde periode. Dat de effecten zo
ver noordelijk voelbaar waren, duidt op de kracht van de uitbarsting.
Omdat Santorini toen een cultureel sterk ontwikkelde gemeenschap herbergde,
die door de uitbarsting van de kaart werd geveegd, veronderstellen
geschiedkundigen dat hier de oorsprong van de mythe van Atlantis zou
kunnen liggen. Meer informatie over de vulkaan van Santorini en de
pre-Minoïsche beschaving die daar heeft bestaan vindt u
hier . Deze site bevat ook een
uiteenzetting over de link tussen Santorini en Atlantis.
Hoe inspannend de strijd tussen de seksen ook mag zijn, in
vergelijking met sommige insektensoorten gedraagt de mens zich nog
behoorlijk rustig. Onderzoek van de bioloog Arnqvist van de Zweedse
universiteit van Ume wijst uit dat vliegen, vlinders, kevers en muggen
zelfs biologische middelen in de strijd gooien, vooral wanneer het
vrouwtje zich, om het op een zachte manier uit te drukken, promiscue
gedraagt. Om het eigen zaad de beste kans op slagen te geven ontwikkelden
sommige mannetjes proteïnen die het zaad van andere mannetjes doodt.
Dat het vrouwtje daarbij enige collaterale schade oploopt, vormt blijkbaar
geen bron voor ethische bezwaren. Anderen leveren samen met hun kwakje
dan weer proteïnen af die het verlangen om te paren bij vrouwtjes
doen afnemen. Maar de wijfjes laten zich uiteraard niet onbetuigd
en hebben zo hun eigen truukjes gevonden om zich tegen al dat biologisch
geweld te beschermen. Op termijn zou dit volgens Arnqvist kunnen leiden
tot de creatie van nieuwe soorten, die onderling geen nageslacht zouden
kunnen voortbrengen. De
wondere wereld der insekten.
(DdV)
©
David de Vaal
