De
Archimedes Palimpsest op zoek naar een hersteller
Spitstechnologie voor een eeuwenoud manuscript
- 16-11-2000
In
1998 werd door Christie’s New York de Archimedes Palimpsest geveild,
een oud manuscript waarin enkele werken van Archimedes verborgen zitten
onder een recentere tekst. De kunstgalerie die de palimpsest voor
de anonieme koper beheert is nu op zoek naar het team dat de beste
geloofsbrieven kan voorleggen om de oorspronkelijke tekst te achterhalen.
De
avonturen van een dubbeltekst
Het manuscript dat nu door de kunstgalerij The Waters wordt beheerd
is ernstig beschadigd door schimmels, vuur en de gevolgen van de tijd.
Bovendien gaat het om een palimpsest, een perkament dat opnieuw werd
beschreven nadat de oorspronkelijke tekst werd afgekrabd. Dat was
een standaardpraktijk voor de uitvinding van de boekdrukkunst. Perkament,
dat uit speciaal geprepareerde dierenhuid werd en wordt vervaardigd,
was immers duur en men had vaak te kampen met een tekort. Daarom werden
oude, minder belangrijk geachte werken gerecycleerd. In dit geval
werden de teksten van Archimedes vervangen door gebeden. Dat gebeurde
wanneer de Kruistochten plaatsvonden en de nood aan religieuze teksten
blijkbaar heel wat groter was dan de behoefte aan wiskundige uiteenzettingen.
De devote kopiist ging daarbij grondig te werk. Hij haalde het boek
uit elkaar, schraapte de wiskundige teksten van het perkament, sneed
daarna de originele pagina’s doormidden en draaide de restanten 90
graden alvorens dit nieuwe formaat opnieuw te beschrijven en in te
binden.
Archimedes, die in de 3de eeuw voor Christus in het Siciliaanse Syracuse
leefde, schreef zelf nog op papyrusrollen, die door de volgende generaties
getrouw werden gekopieerd. In de 10e eeuw na Christus werden enkele
van Archimedes’ traktaten in boekvorm gebundeld in wat later bekend
zou worden als de Archimedes Palimpsest. Waarschijnlijk kwam het tot
stand in Byzantium, waar een bloeiend intellectueel klimaat heerste
voor de Kruistochten uit de 12e eeuw na Christus.
Het precieze traject van de palimpsest is niet bekend, maar het maakte
vrijwel zeker deel uit van de bibliotheek van het Grieks-Orthodoxe
klooster van Mar Saba. Die collectie kwam later, uit veiligheidsoverwegingen,
terecht bij de Griekse patriarch in Jeruzalem, dichtbij de Kerk van
de Heilige Sepulcher. Het was in het dochterhuis van deze kerk, het
Metochion, dat de dubieuze intellectueel Constantine van Tischendorf
de tekst in 1846 herontdekte. Na de dood van van Tischendorf werden
44 manuscriptfragmenten verkocht aan de universiteit van Cambridge,
waar ze tot 1983 in de vergetelheid raakten. Toen herkende Nigel Wilson
deze fragmenten als delen van de Archimedes Palimpsest.
Ondertussen bleef wat nog van het manuscript restte in de bibliotheek
van Konstantinopel op een volgende ontdekker wachten. De Deense filoloog
Johan Ludvig Heiberg trok er in 1906 naartoe, gewapend met enkel een
vergrootglas. Met een gezonde dosis doorzettingsvermogen sloeg hij
er in 1907 voor de eerste keer in de geschiedenis in de tekst te transcriberen.
Toen pas werd duidelijk hoe belangrijk de Archimedes Palimpsest was.
Niet alleen was het het oudste overlevende manuscript van Archimedes’
teksten, het bevatte ook ‘Methodes van het Mechanische Theorema’,
een tekst waarvan met tot dan toe altijd had aangenomen dat hij in
de plooien van de tijd was verloren gegaan en waarin Archimedes, die
geboekstaafd staat als een proponent van de theoretische wiskunde,
bekent mechanische methodes te hebben gebruikt om zijn theoretische
bewijzen voor te bereiden. Maar het manuscript verdween opnieuw, om
in 1930 op te duiken in een privé-verzameling. Pas in 1998 werd het
door het Christie’s Auction House in New York geveild en voor een
bedrag van 2 miljoen dollar verhuisde het naar de huidige, anonieme
eigenaar.
Hoogtechnologische
tekstarcheologie
Gelukkig zag deze vermogende anonimicus het wetenschappelijke belang
van de palimpsest in en liet hij het beheer over aan de kunstgalerij
The Walters. Naast de organisatie van een tentoonstelling met de wat
melige titel ‘Eureka: The Archimedes Palimpsest’, schreef The Walters
een wedstrijd uit om een wetenschappelijk team te selecteren dat in
staat zou zijn een zo goed mogelijke reproductie van de oorspronkelijke
tekst te maken. Van de talloze kandidaten blijven nu nog twee kanshebbers
over: het Rochester Institute of Technology (RIT) en de John Hopkins
University.
Beide instituten kregen 5 pagina’s om mee aan de slag te gaan. Deze
pagina’s zijn ernstig beschadigd en op een ervan staat zelfs een vervalsing.
Het is dan ook geen sinecure hieruit de oorspronkelijke tekst te distilleren
en de traditionele methodes, die gebruik maken van zichtbaar en ultraviolet
licht, bleken niet tegen de taak opgewassen.
Het instrumentarium van de hedendaagse tekstcriticus heeft zich echter
drastisch uitgebreid en vergrootglazen worden aangevuld met hoogwaardige
beeldtechnieken. Het team van de John Hopkins universiteit combineert
bijvoorbeeld drie verschillende technieken en ook het RIT-team heeft
een arsenaal aan spitstechnologie tot haar beschikking. Naast multi-spectrale
beeldtechnieken, die toestaan om een spectrale vingerafdruk van de
oorspronkelijke tekst te maken, maken zij ook gebruik van confocale
microscopie, een techniek die doorgaans wordt gehanteerd voor onderzoek
naar kankercellen. Dankzij deze techniek zijn de onderzoekers er in
geslaagd een 3D-beeld van de palimpsest te creëren, waarbij elke laag
afzonderlijk bekeken kan worden. Omdat de inkt die werd gebruikt om
de teksten van Archimedes neer te schrijven bepaalde zure soorten
ijzer bevat, kan met een fluorescerend proces de corrosie veroorzaakt
door de inkt worden opgespoord. Dat levert geen haarscherp beeld op,
aangezien heel wat van de oorspronkelijke inkt werd uitgeveegd, maar
vormt een mooie aanvulling op de andere technieken.
Beide teams hebben er goede hoop op significante delen van de tekst
te kunnen herstellen, ook al zijn bepaalde fragmenten waarschijnlijk
voorgoed verloren. Dat zou in elk geval een betere transcriptie moeten
opleveren dan die van Heiberg en zal mogelijk heel wat nieuwe inzichten
bieden in de methode van Archimedes, die algemeen beschouwd wordt
als een van de grootste wiskundige genieën die ooit heeft geleefd.
(DdV)
Related
links:
Geschiedenis van de wiskunde
©
David de Vaal
