Verwarring
over de seksen
Spontane sekseveranderingen en de vermannelijking
van het X-chromosoom - 30-03-2001
Het
leek zo eenvoudig: mannen hebben een X- en Y-chromosoom, vrouwen twee
X-chromosomen. Maar nu blijkt dat minstens de helft van de genen die
verantwoordelijk zijn voor de productie van sperma op het X-chromosoom
liggen. En hoe komt het dat sommige personen met een X- en Y-chromosoom
toch vrouwelijke genitaliën ontwikkelen?
Y-chromosoom,
maar toch vrouwelijke geslachtsorganen
Het kan als een verontrustende verrassing komen, maar het bezit van
een Y-chromosoom betekent niet noodzakelijk dat men ook over een penis
en bijbehorend glockenspiel beschikt. 1 op 20.000 genetische
mannen heeft een spontane sekseverandering ondergaan, en zijn dus
zonder operatieve ingrepen in het bezit van vrouwelijke geslachtsorganen.
Slechts 10% van deze gevallen kon tot nu tot genetische
oorzaken herleid worden, en bij toeval hebben wetenschappers nu
een tweede gen gevonden dat aan de basis kan liggen van dit fenomeen.
De vorsers, verbonden aan de universiteit
van Washington in Missouri, deden onderzoek naar de manier waarop
longen zich ontwikkelen in muizen. Eén gen dat daarbij betrokken is,
is Fgf9, fibroblast groeifactor 9. De proefdieren werden genetisch
zo gemanipuleerd dat Fgf9 werd uitgeschakeld.
Muizen die deze behandeling ondergingen, kwamen zonder longen ter
wereld, en werden dan ook dood geboren, maar nader onderzoek leerde
dat er meer aan de hand was. Omdat vermoed werd dat de groei van de
prostaat ook door Fgf9 wordt gereguleerd, ging het team op zoek naar
dit bij uitstek mannelijke onderdeel. Tot hun grote verrassing moesten
ze vaststellen dat 10 van de 12 dieren die genetisch mannelijk waren,
geen prostaat en bij nader inzien evenmin mannelijke genitaliën hadden.
De mannelijke geslachtsorganen
hadden zich helemaal niet ontwikkeld, en het lichaam van de muizen
had dan maar besloten het bij de standaardprocedure te houden, en
vrouwelijke genitaliën aan te maken.
De onderzoekers vermoeden nu dat Fgf9 twee belangrijke functies vervult
naast de rol die het speelt in de ontwikkeling van longen. Zo zou
het de multiplicatie van cellen die belangrijk zijn bij de vorming
van de testikels op gang trekken en daarnaast er ook voor zorgen dat
die cellen naar de plaats waar de teelballen terecht moeten komen
migreren. Of het gen die functie ook bij mensen vervult is echter
nog niet duidelijk.
X-chromosomen
dragen mannelijke kenmerken.
Toen steeds duidelijker werd dat het Y-chromosoom
niet zo heel veel voorstelt - het is kleiner dan het X-chromosoom
en draagt veel minder genen - troostten mannen zich met de gedachte
dat dat kleine Y-chromosoom er toch maar mooi voor zorgt dat zaadcellen
in grote getale worden aangemaakt.
Maar in het gespecialiseerde tijdschrift Nature
Genetics werd pas een onderzoek bekend gemaakt waaruit blijkt
dat minstens de helft van alle genen die gerelateerd zijn aan de productie
van sperma op het X-chromosoom liggen.
Het zijn medewerkers van het Whitehead
Institute for Biomedical Research die deze verdere aantasting
van het mannelijke karakter van het Y-chromosoom op hun geweten hebben.
Hier waren de vorsers in de weer met spermatogonia, cellen in de teelballen
die als ‘de moeders aller spermacellen’ worden beschouwd. Het zijn
stamcellen die totnogtoe nauwelijks onderzocht zijn. Er werden 25
genen, waaronder 19 nieuwe, geïdentificeerd die een rol spelen in
de aanmaak van sperma. Daarvan liggen er 3 op het Y-chromosoom en
10 op het X-chromosoom. De onderzoekers stonden versteld, want ook
zij hadden verwacht dat geen of hoogstens enkele onbetekenende genen
op het X-chromosoom zouden resideren.
Omdat mannen bijzonder gevoelig zijn voor de overerving van genetische
effecten op het X-chromosoom, heeft dit grote gevolgen voor de studie
van de mannelijke onvruchtbaarheid. Vrouwen zijn goed beschermd tegen
dergelijke genetische problemen: zij hebben nog steeds een tweede
X-chromosoom om op terug te vallen als het eerste fouten bevat. Dat
hebben mannen niet. Als het X-chromosoom van de man een fout gen bevat,
is er geen tweede chromosoom dat deze fout kan herstellen.
Het is dan ook goed mogelijk dat mannelijke onvruchtbaarheid langs
moederlijke lijn wordt overgeërfd, een denkpiste die tot vandaag,
om begrijpelijke redenen, nauwelijks onderzocht werd.
(DdV)
Aansluitende artikels:
Y-chromosoom
geeft zijn geheimen prijs - 31-10-2000
Related links:
Geslachtelijke
verschillen
©
David de Vaal
