Beenderen
van oudste voorvader van de mens gevonden
Mensheid onstond wellicht toch in bossen - 13-07-2001
In
Ethiopië werden fossielen met een ouderdom van bijna 6 miljoen jaar
gevonden, volgens de onderzoekers de overblijfselen van een wezen
dat zich aan het begin van de evolutie van de mens bevond. Analyses
van de omgeving tonen bovendien aan dat deze hominide in een bosrijke
omgeving leefde. Meteen ook stof voor een gezonde discussie, want
een Frans onderzoeksteam had eerder al verklaard dat zij de oudste
menselijke voorvader hadden opgegraven, terwijl algemeen gedacht werd
dat de mens op savannes ontstond.
Aap-
of mensachtige?
Paleontologen moeten vaak genoegen nemen met erg weinig onderzoeksmateriaal
en voor Yohannes Haile-Selassie is dat niet anders. De doctoraatsstudent
publiceerde zopas een belangrijk onderzoeksrapport in het vakblad
Nature en werkte mee aan een tweede paper in hetzelfde tijdschrift,
waarin het prehistorische milieu van de vindplaats wordt gereconstrueerd.
Het eerste rapport is gebaseerd op overblijfselen die in de fossielrijke
Midden Awash-regio in Ethiopië werden gevonden, nauwelijks enkele
tientallen kilometer van de plaats waar in 1994 de 4,4 miljoen jaar
oude Ardipithecus
ramidus werd aangetroffen. De studie behandelt 11 fossielen
– tanden, een kaakbeen, hand- en armbeentjes, sleutelbeenderen en
één teenbeentje – die aan minstens 5 individuen toebehoorden. De leeftijd
van de beenderen wordt geschat op 5,8 miljoen jaar.
Aanzienlijk ouder dus dan de Ardipithecus ramidus, en de fossielen
zijn dan ook wat primitiever. Omdat de evolutionaire lijnen die respectievelijk
tot de moderne mens en de chimpansee leidden ongeveer 5,5 tot 6,5
miljoen jaar geleden van een gezamenlijke voorouderlijke lijn afsplitsten,
is het niet eenvoudig uit te maken of het wel om een hominide gaat.
Toch is er volgens Haile-Selassie weinig twijfel dat hij de resten
van een mensachtige heeft opgegraven. Zo zijn er hoektanden gevonden
niet bij chimpansees worden aangetroffen maar wel gelijkenissen met
het gebit van latere hominiden vertonen, een teken dat het niet om
een gedeelde voorvader van mens en aap gaat. Daarnaast vertoont het
teenbeen een schuin oppervlak net na het eerste kootje, een kenmerk
van wezens die op twee benen lopen. De onderzoeker gaat er voorlopig
vanuit dat zijn ontdekking een primitievere versie of een voorloper
van de Ardipithecus ramidus is en doopte het dan ook Ardipithecus
ramidus kadabba. In de lokale taal, het Afar, betekent kadabba
‘basale familiale voorouder’. Zou het bij nader inzien toch om een
aparte soort gaan, dan zal de vondst worden opgewaardeerd tot
Ardipithecus kadabba.
Ook andere specialisten lijken met deze conclusie akkoord te gaan,
inclusief Haile-Selassie’s mentoren Desmond Clark, Tim White en Clark
Howell, enkele van ’s werelds meest toonaangevende paleontologen.
Maar een Frans team onder leiding van Brigitte Senut is het ongetwijfeld
niet eens met de Ethiopische vorser, want dat zou betekenen dat zij
het bij het verkeerde eind hebben. Begin dit jaar ontdekten ze de
resten van wat zij de oudste overblijfselen van een mensachtige noemden.
De oorspronkelijke eigenaar werd als Orrorin
tugenensis omschreven, al kreeg hij al snel het koosnaampje
‘Millennium Man’. Ook hier was het onderzoeksmateriaal erg fragmentarisch
en werden slechts een stukje kaakbeen met tanden, een vingerkootje
en een arm- en beenbot teruggevonden. Dit onderzoeksteam was er eveneens
zeker van dat het om een mensachtige ging en niet om een gezamenlijke
voorvader van mens en chimpansee. Integendeel, zij zijn ervan overtuigd
dat de Ardipithecus ramidus aan de basis van de ontwikkeling
van de chimpansee staat.
Het is onwaarschijnlijk dat iemand nu al bereid zal zijn een definitief
oordeel te vellen, daarvoor zijn de beschikbare gegevens ontoereikend.
Al lijkt Haile-Selassie een kleine voorsprong te hebben, want terwijl
de Franse vondst al van meet af aan op tegenstand stootte krijgt de
paper van de Ethiopische onderzoeker betere kritieken.
Bos
of savanne?
In een tweede artikel in Nature gaan Stanley Ambrose, Giday
Woldegabriel en hun collega’s na hoe de omgeving waarin de fossielen
werden gevonden er 6 miljoen jaar eerder moet hebben uitgezien, een
onderzoek dat op nog meer aandacht kan rekenen dan de gevonden fossielen.
Nu is de regio woestijngebied, maar toen de Ardipithecus ramidus
kadabba er rondstruinde moet het landschap een veel levendiger
aanblik hebben geboden. Door rotstypes, dierlijke fossielen, aardlagen
en sporen van vulkaanuitbarstingen te analyseren, kwamen de onderzoekers
tot de conclusie dat de omgeving ooit werd gekenmerkt door frequente
aardbevingen en –schokken en vulkaanuitbarstingen. Samen met de nieuwe
hominide werden resten van een zestigtal andere zoogdiersoorten aangetroffen,
waaronder primitieve olifanten, neushoorns, ratten en apen. Een rijke
omgeving dus, al moeten de dieren en mensachtigen het niet onder de
markt hebben gehad in een dusdanig vijandig milieu.
Voor de voltooiing van de studie zouden de onderzoekers ongetwijfeld
vermoed hebben sporen aan te treffen van een savanne-achtige omgeving.
De heersenden opvattingen bekijken de mens immers als een evolutionaire
aanpassing aan het leven in een boomloos milieu. Maar de analyses
tonen aan dat de Awash-regio miljoenen jaren geleden een vochtig en
bosrijk habitat bood.
Wat deze analyse bijzonder belangrijk maakt, is dat ze op meer fossielen
betrekking heeft dan alleen maar de meest recente vondst. Zo werd
ook Lucy
in dit gebied gevonden en lijken er dus heel wat mensachtigen in bosrijke
habitats te hebben geleefd. De theorie die de wieg van de mensheid
in de savannes plaatst is dus aan herziening toe.
De vondst van Haile-Selassie is de laatste in een recente stroom van
ontdekkingen, die ervoor gezorgd hebben dat op enkele jaren tijd de
paleontologie een grote stap terug in de tijd heeft kunnen zetten.
Naast de ontdekking van Senut, kondigde Meave Leaky, lid van het beroemde
fossieljagende Leaky-geslacht,
in maart aan dat zij in Kenia op de schedel van een Kenyantyhropus
platyops was gestoten, die een geheel nieuwe tak in de menselijke
stamboom zou vertegenwoordigen, bovendien één die nauwer verwant zou
zijn met de hedendaagse mens dan Lucy. In minder dan een jaar tijd
is de uiterste grens van de menselijke ontwikkeling verplaatst van
4,4 miljoen jaar naar 6 miljoen jaar geleden. De ontdekkingen mogen
dan wel controverses en meningsverschillen veroorzaken, voor paleontologen
zijn het toch behoorlijk opwindende tijden.
David
de Vaal
Aansluitende artikels:
Belangrijke
prehistorische grot ontdekt in Frankrijk – 09-07-2001
Steak
werd Neanderthaler fataal, vis redde de moderne mens – 23-05-2001
Nieuw
bewijsmateriaal voor Out-of-Africa hypothese - 11-05-2001
Related links:
Orrorin
tugenensis
De
geschiedenis van de mens
Oorsprong
van de mens
Classificatie
van fossielen
De
Leaky Stichting
Lucy
©
David de Vaal
