Kerncentrale
Tsjernobyl gesloten
14
jaar na de ramp - 15-12-2000
Tijdens
een officiële plechtigheid is vrijdag de laatste nog functionerende
kernreactor in Tsjernobyl buiten werking gesteld. De wereld haalt
opgelucht adem, maar voor de duizenden gezinnen die voor hun levensonderhoud
van de kerncentrale afhangen, is het een ramp.
Het
einde van een symbool
“Om
een beslissing van de staat te respecteren en tegemoet te komen aan
de internationale verplichtingen, beveel ik hierbij de voortijdige
beëindiging van de werking van reactor 3 van de Tsjernobyl kerncentrale”.
En na deze woorden van de Oekraïnse president Leonid Kuchma maakte
Oleksander Yeltsjitsjev met een druk op een knop een einde aan de
kettingreactie in de laatste nog werkende reactor, 14 jaar na de grootste
nucleaire ramp in de geschiedenis.
Ongeveer 100 werknemers volgden de ceremonie, vaak met tranen in de
ogen. Voor hen is het duidelijk waarom de centrale gesloten wordt.
Een politieke beslissing, klinkt het, opgedrongen door de Verenigde
Staten en Europa. Dat is niet helemaal uit de lucht gegrepen. In December
1995 besloten de G7 en Oekraïne met een Memorandum van Wederzijds
Begrip dat de kernreactor gesloten moest worden voor 2000. Dat het
wat later geworden is, heeft te maken met de problemen die Oekraïne
ondervond bij het herstructureren van de energiesector.
De kerncentrale in Tsjernobyl was verantwoordelijk voor 5% van de
totale electriciteitsproductie in de Oekraïne, stroom die nu op andere
manieren moet worden opgewekt. De G7 beloofde daarom ongeveer 3 miljard
dollar steun aan de voormalige Sovjet-staat, geld dat vooral moest
dienen om twee onafgewerkte centrales, in Kmelnitsky en Rovno, te
voltooien. Daarnaast moest ook nog geld bijeen worden gebracht om
Tsjernobyl veilig te maken. Niet alleen vertoont de ‘sarcofaag’ waarin
reactor 4 na de ramp verpakt werd scheuren, ook de rest van de site
dient beveiligd te worden. Dat daarbij rekening gehouden moet worden
met de kans op toekomstige aardbevingen en extreme weersomstandigheden
maakt de zaak er niet eenvoudiger - of goedkoper - op. Een aanzienlijk
deel van het geld is al toegezegd en de Oekraïnse autoriteiten voelden
zich blijkbaar zeker genoeg van het overige geld om nu toch tot sluiting
over te gaan.
Hoe het sociale luik van de sluiting moet worden gefinancierd is minder
duidelijk. Er zijn nog een kleine 5000 werknemers aktief in Tsjernobyl.
Zij en hun gezinnen hangen af van de centrale voor hun levensonderhoud
en zullen dus in de komende maanden en jaren - de centrale vraagt
nog heel wat tijd om definitief tot rust te komen - hun baan verliezen.
Met uitzicht op een pensioentje van een kleine 1000 bef zien zij zich
gestrand in een uithoek van de Oekraïne, veelal met als enig bezit
wat waardeloos vastgoed. Geld voor een sociaal programma is er niet
en voor hen is de sluiting niet meer of minder dan een ramp.
26
april 1986
Maar met deze sluiting wordt ook een symbool uit roulatie genomen,
een symbool dat staat voor alles wat er zoal mis kan gaan met kernenergie.
Op 26 april 1986 ontplofte kernreactor 4, werd het 1000 ton zware
dak van de reactor weggeblazen en 3 tot 4% van al het aanwezige radioactieve
materiaal (in totaal een kleine 190 ton) de lucht in geblazen. 31
mensen kwamen vrijwel onmiddellijk om als gevolg van de vrijgekomen
straling, enkele honderden kregen stralingsziekte, 130 tot 600.000
personen werden blootgesteld aan hoge dosissen straling. Het sterftecijfer
onder de ‘liquidators’, die bij de bestrijding van de ramp werden
ingezet, is veel hoger dan bij de rest van de bevolking.
Op langere termijn zijn de gevolgen nog ernstiger gebleken en volgens
Valery Pitsjtjikov ervaart 1 op 16 Oekraïners gezondheidsproblemen
als gevolg van de ramp. Vooral schildklierkanker komt aanzienlijk
meer voor. Waar deze vorm van kanker bij kinderen in de periode 1981-1985
nog 0,1 per miljoen inwoners bedroeg, was dit in 1986-1990 opgelopen
tot 2 en in 1991-1994 tot 11,5. Deze cijfers gelden voor de Noordelijke
regio’s van de Oekraïne, maar ook andere besmette gebieden vertonen
een gelijkaardig patroon. Ook de mate waarin kwaadaardige vormen van
leukemie worden vastgesteld is gestegen. Maar ook ademhalingsproblemen,
trauma’s, ziekten in verband met de spijsvertering en slechte bloedcirculatie
eisen slachtoffers. De gevolgen voor de rest van Europa zouden beperkt
blijven en neerkomen op een stijging van de gezondheidsproblemen met
0,01%.
Hoe de ramp kon gebeuren is ondertussen uitvoerig onderzocht. Ironisch
genoeg gebeurde het ongeluk tijdens een test om de veiligheidsmarge
van de rector te bepalen in gegeven omstandigheden. De test liep echter
grondig mis en 7 seconden nadat een noodprocedure was ingeschakeld
om de reactor stop te zetten, een procedure die 20 seconden in beslag
neemt, veroorzaakte een kortsluiting een reeks van explosies.
Er werden een aantal redenen aangeduid. De kerncentrale was van een
type waarbij de omstandigheden die voor de test werden georganiseerd
bijzondere veiligheidsrisico’s veroorzaken. Daarnaast werden een aantal
voorgeschreven veiligheidsprocedures genegeerd en bleek de leiding
van de kerncentrale onvoldoende op de hoogte te zijn van de karakteristieken
van de reactor. Tensotte spraken de meeste rapporten van een verschil
in veiligheidscultuur in vergelijking met de manier waarop westerse
kerncentrales worden beheerd.
Een rapport van het Comité voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(CVSE) besluit dat “het Tsjernobyl-ongeval geen nieuwe, voorheen onbekende
fenomenen of veiligheidsproblemen aan het licht heeft gebracht die
niet worden voorzien in de bestaande kernreactor veiligheidsprogramma’s
van de CVSE-lidstaten”. Wat het Tsjernobyl-ongeluk wel aantoont, is
dat de gevolgen bij een ramp haast niet te overzien zijn en een groot
gebied voor vele duizenden jaren kan besmetten. Het maakt ook duidelijk
dat veiligheidsprocedures kunnen falen en dat risico’s beperkt kunnen
worden, maar wellicht nooit helemaal kunnen worden uitgesloten.
(DdV)
Related links:
Tsjernobyl
na de ramp
De Virtual
Nuclear Tourist
©
David de Vaal
