De
culturen van de chimpansees
Eerste
grondige vergelijking van chimpansee-gedrag - 05-01-2001
Voor
het eerst is een grondige studie gemaakt van het gedrag dat verschillende
chimpanseegroepen vertonen. Dat levert interessant vergelijkingsmateriaal
op én een onvermijdelijke conclusie: chimpansees hebben aanleg voor
de ontwikkeling van wat nog het best als cultuur kan worden omschreven.
Het
meisje dat aap werd
Er was een onconventionele geest voor nodig om de studie van het gedrag
van primaten een nieuwe impuls te geven en een sterke persoonlijkheid
om een fundamenteel andere kijk op de grote apen aan het wetenschappelijke
publiek te verkopen. Beide karaktertrekken bleken aanwezig bij Jane
Goodall, die in 1957 met enkel een secretaressediploma op zak naar
Afrika vertrok. Daar kwam ze bij Louis Leaky terecht, die er als paleo-antropoloog
op zoek was naar de oorsprong van de mens. Die queeste stimuleerde
ook zijn interesse in het gedrag van mensapen, waarin hij een spiegel
zag van de levenswijze van de eerste mensachtigen. Hij moedigde de
jonge Jane Goodall aan om zich aan de studie van chimpansees te wijden
en in 1960 vertrok ze naar Gombe, haar studiegebied voor de volgende
15 maanden. De chimpansees van Gombe worden nu nog steeds bestudeerd
in wat is uitgegroeid tot een van de langstlopende veldwerkprojecten
ter wereld.
Jane Goodall, zonder academische opleiding, vrouw, jong en blond,
was volgens velen een onverantwoorde keuze om dit project tot een
goed einde te brengen. Toen bleek dat ze de dieren namen gaf in plaats
van de gebruikelijke nummers en in elk afzonderlijk dier een persoonlijkheid
ontwaarde, stootte ze op nog meer tegenstand. Toen ze dan ook nog
typisch menselijke eigenschappen en gebruiken aan de dieren ging toekennen
- werktuiggebruik, sociaal gedrag, emoties en later ook oorlogvoering
en strategische kindermoord - werd de weerstand alleen maar groter.
Het mocht echter niet baten, in 1965 behaalde ze in Cambridge University
een doctoraatstitel, als een van de 8 personen die er in de geschiedenis
van de universiteit in geslaagd waren deze titel te bemachtigen zonder
voorafgaand universitair diploma.
Chimpansees
en cultuur
Samen met andere, gelijkgezinde, primatologen veranderde Goodall het
gezicht van de primatologie. Het was niet langer taboe om voorheen
voor mensen voorbehouden kenmerken voor dieren te gebruiken. Maar
bij elke nieuwe ontdekking werd het oude verwijt van antropomorfisme
- het toekennen van menselijke eigenschappen aan dieren of objecten
- bovengehaald. Dat was het geval bij de eerste onderzoeksresultaten
van Goodall, net als bij de eerste onderzoekers die dieren een zekere
intelligentie toekenden en dat gebeurt ook nu weer, bij de publicatie
van het onderzoek van Andrew Whiten en Christophe Boesch, die besluiten
dat verschillende chimpanseegroepen een verschillende cultuur kennen.
Dat leiden de onderzoekers af na een grootschalig vergelijkend onderzoek,
waarbij de verschillende projecten die chimpansees in het wild bestuderen
werden betrokken. Daarbij gingen Whiten en Boesch op zoek naar lokale
tradities - gedragspatronen die in de ene chimpanseegroep veelvuldig
voorkwamen, maar in andere troepen niet werden waargenomen. Soortgelijk
onderzoek was al eerder gedaan, maar toen zag men zich gehinderd door
de manier waarop primatenonderzoek aan de wetenschappelijke wereld
wordt gecommuniceerd. In rapporten wordt zelden een exhaustieve lijst
van gedragspatronen opgenomen, wordt de mate waarin bepaald gedrag
voorkomt slechts bij uitzondering vermeld en zijn de beschrijven nagenoeg
nooit erg gedetailleerd.
Maar dat was precies waar deze vorsers naar op zoek waren. Daarom
stelden ze een eigen vragenlijst op en vroegen zij de medewerking
van een zevental chimpansee-projecten, die samen over 151 jaar ervaring
beschikken.
De onderzoekers konden zo 39 gedragspatronen identificeren die een
culturele oorsprong hebben, waaronder het ‘vissen’ naar termieten
met nauwgezet geselecteerde stokjes, het maken van droge ‘stoelen’
uit bladeren, het kraken van noten met stenen die als hamers gebruikt
worden, soms met gebruik van een extra steen als aambeeld en bepaalde
vormen van sociaal gedrag. Bovendien ontdekten ze dat hetzelfde gedrag
in verschillende groepen een verschillende betekenis kan hebben, en
dat dezelfde problemen met andere middelen worden opgelost. Daarmee
kent de chimpansee aanzienlijk meer culturele gebruiken dan eender
welk ander dier.
Cultuur is natuurlijk wel een problematisch begrip, waarvoor al honderden
definities werden opgesteld, maar waaromtrent wellicht nooit eensgezindheid
zal bestaan. Whiten en Boesch gaan uit van een biologische definitie,
die cultureel gedrag omschrijft als kenmerken die geleerd kunnen worden
door observatie en doorgegeven worden aan volgende generaties. Het
bijzondere aan chimpansee-cultuur is niet dat cultureel gedrag wordt
waargenomen, maar dat er zo veel verschillende voorbeelden te vinden
zijn en dat dit de aandachtige primatoloog in staat stelt om een chimpansee
uit Gombe te onderscheiden van een van Bossou, louter door zijn gedrag
te observeren.
Meer zelfs, de auteurs ontwaren een begin van een rateleffect in het
gedrag van de mensapen, een term die gebruikt wordt om het effect
van cumulatieve verbeteringen aan te duiden. Bij de mens heeft dat
geleid tot de evolutie van een vuiststeen als hamer tot computergestuurde,
robotbediende pneumatische hamers die in fabrieken worden gebruikt.
De chimpansee moet het met bescheidener verbeteringen doen, bijvoorbeeld
door een ‘aambeeldsteen’ vast te zetten met een andere steen.
Het onderzoek van deze twee primatologen is een sterke bevestiging
voor het vermoeden dat chimpansees aanleg hebben voor cultureel gedrag.
Dat zou kunnen betekenen dat zij een oude mentale basis delen met
de voorvaders van de mens, iets wat misschien niet eens zo verwonderlijk
is, aangezien de chimpansee 98% van haar DNA met de mens deelt. Toch
melden de vorsers dat zij op heel wat weerstand stuiten bij hun gebruik
van het woord cultuur om het gedrag van deze primaten te verklaren.
Natuurlijk is menselijke cultuur iets helemaal anders, maar dat is
nauwelijks de kern van de zaak. Whiten en Boesch zijn niet zozeer
op zoek naar de overeenkomsten tussen de mens en die andere primatensoort,
maar naar betere inzichten over chimpansees. En een notie als chimpansee-cultuur
lijkt daarbij van essentieel belang te zijn.
(DdV)
Related links:
Ontmoet
de chimpansees
Het
primaten informatienetwerk
©
David de Vaal
