Spitsuur
nabij Jupiter
Voor
het eerst samensmelting van twee stormen waargenomen - 25-10-2000
Voor
het eerst zijn beelden gemaakt van twee stormen op Jupiter die samen
komen. Dat werpt mogelijk een nieuw licht op de grote rode vlek op
de planeet. Verder vervoegt de ruimtesonde Cassini binnenkort de andere
sonde Galileo.
Stormen
op een gasreus
Al sinds astronomen in de 17e eeuw voor het eerst hun telescopen naar
Jupiter richtten, trekt vooral de rode vlek die de horizontale banden
op de planeet doorbreekt de aandacht. 300 jaar later is die vlek er
nog steeds en heeft men ontdekt dat het om een reusachtige storm gaat.
De omvang daarvan is bijna twee maal die van de aarde en de winden
in deze storm bereiken een snelheid van meer dan 430 km per uur. Omdat
de rode vlek, die zich in de zuidelijke hemisfeer van de gasreus bevindt,
roteert in tegenwijzerzin, gaat het om een hoge luchtdruk systeem.
De orkanen die zich elk jaar in het Caraïbische gebied manifesteren
zijn lage luchtdruk systemen.
Dat de storm na enkele eeuwen nog niet is uitgewoed, ligt waarschijnlijk
aan het feit dat Jupiter geen solide oppervlak heeft dat de energie
kan opslorpen, zoals op aarde wel gebeurt als een orkaan vaste grond
onder de voeten krijgt. Jupiter is immers een gasreus, die hoogstens
enkele vloeibare regio’s heeft.
Voor het eerst heeft men nu de samensmelting van twee stormsystemen
kunnen observeren. De analyse van die gegevens zou mogelijk nieuwe
inzichten kunnen opleveren over de rode vlek, waarvan men vermoedt
dat ook zij is ontstaan door de vereniging van verschillende stormsystemen.
Alle elkaar naderende stormen die totnogtoe werden waargenomen, stootten
elkaar echter telkens af.
Ongeveer 60 jaar geleden ontstonden in een band ten zuiden van de
rode vlek drie zogenaamde ‘witte ovale’ stormen. Tot 1998 naderden
deze systemen elkaar, zonder dat het tot een botsing kwam. Dat gebeurde
voor twee van deze stormen later in dat jaar wel, maar omdat Jupiter
zich toen niet in het blikveld van de aarde bevond, konden er geen
gegevens worden verzameld. Ondertussen hadden beide overblijvende
stormen een omvang van ongeveer 9000 kilometer bereikt. In de herfst
van 1999 naderden de systemen elkaar dan toch en in maart van dit
jaar kon de drie weken durende samensmelting waargenomen worden. Wat
gebeurt als twee stormen ter grootte van de aarde, allebei met windpieken
tot 470 km/u, elkaar raken werd geobserveerd door een hele rist telescopen
en op verschillende golflengtes. De analyse van deze gegevens zal
nog heel wat tijd in beslag nemen.
Galileo
verwelkomt Cassini
En binnenkort zal de stroom data die van Jupiter naar de aarde wordt
gestuurd zelfs nog verdubbelen. De ruimtesonde Cassini, die op 15
oktober 1997 gelanceerd werd, is namelijk op komst en zal zich bij
Jupiter-sonde Galileo voegen, die al sinds 1995 rond de reuzenplaneet
cirkelt. Voor Cassini is het maar een beleefdheidsbezoekje, want het
het ruimtetuig is op weg naar Saturnus waar het in 2004 de Europese
sonde Huygens op Titan, de grootste maan van Saturnus, zal zetten.
Cassini zelf zal ondertussen met een twaalftal meetinstumenten Saturnus
bestuderen.
Maar nu Cassini een tussenstop bij Jupiter maakt kunnen astronomen
van deze unieke gelegenheid gebruik maken om dezelfde fenomenen gelijktijdig
vanuit verschillende invalshoeken te bestuderen. Dat is vooral te
danken aan het uithoudingsvermogen van Galileo, die al dubbel zolang
om de planeet cirkelt dan gepland en ondertussen al drie maal de stralingshoeveelheid
te verwerken kreeg waar de sonde op voorzien was.
Een eerste studie waarin beide sondes betrokken zullen worden concentreert
zich op de gevolgen van zonnestormen op de magnetosfeer - een electrisch
geladen gasbel die onder controle staat van het magnetische veld van
de planeet - van Jupiter. Galileo heeft de voorbije 5 jaar al frequente
veranderingen opgemeten in de dichtheid van deeltjes in de magnetosfeer,
maar of dit iets te maken heeft met de zonnewind is een hypothese
die voorlopig nog niet getoetst kon worden.
Een tweede studie die met vereende krachten zal worden aangevat concentreert
zich op Jupiters maan Io, waar de aandacht zal uitgaan naar een constante
stroom van zeer fijne deeltjes, afkomstig uit de vulkanen van de maan.
Door zowel Cassini als Galileo hiervoor in te schakelen kunnen voor
het eerst wisselende patronen in de deeltjesstroom worden geobserveerd.
Daarnaast zullen ook de atmosfeer van Jupiter en de manen van de gasreus
onderzocht worden. Er breken dus drukke tijden aan, niet alleen voor
de ruimtesondes, maar ook voor de wetenschappers die de vloed aan
gegevens moeten onderzoeken.
(DdV)
Related links:
Cassini
De Jupiter Flyby
van Cassini
©
David de Vaal
