Nieuws
uit de ruimte
De
recentste ontdekkingen - 11-01-2001
Naast
de normale gestage stroom van nieuws uit de ruimte, heeft de bijeenkomst
van de American Astronomical Society deze week voor een ware lawine
aan astronomisch nieuws gezorgd. Vandaag een eerste greep uit het
aanbod, met meer manen voor Jupiter, eigenaardige exoplaneten-stelsels,
het grootste ruimteobject ooit en de recentste waarnemingen van het
Chandra X-stralen Observatorium.
Chandra
ziet wat Hubble niet ziet
De foto die de Hubble Ruimtetelescoop (HR) ooit van de Kattenoognevel
nam is een klassieker geworden, maar het was het Chandra X-stralen
Observatorium dat onvermoede eigenschappen van deze nevel blootlegde.
Astronomen maken zich sterk dat deze recente waarnemingen hen zullen
helpen te begrijpen hoe sterren als onze zon aan hun einde komen en
de transformatie tot witte dwerg doormaken.
De Kattenoognevel is een planetaire nevel, het resultaat van de gaswolken
die een stervende ster uit haar buitenste lagen blaast, en heeft eigenlijk
helemaal niets met planeten te maken. Chandra ontdekte in het hart
van deze nevel een ster die onverwacht veel x-stralen uitzendt. Bovendien
bleken de gaswolken kouder te zijn dan verwacht, ook al bedraagt hun
temperatuur nog steeds enkele miljoenen graden.
Astronomen vermoedden dat deze koelere temperatuur veroorzaakt wordt
door de vermenging van de gassen met kouder materiaal, maar dat blijkt
niet te kloppen. Wat dan wel de reden zou zijn, blijft onduidelijk.
En ook de centrale stervende ster plaatst de vorsers voor raadsels,
vermits de uitgezonden hoeveelheid x-stralen een oppervlaktetemperatuur
van enkele miljoenen graden laat verwachten, terwijl de ster in werkelijkheid
hooguit 60.000 graden warm is.
Nog dankzij Chandra sloeg een Amerikaans-Japans team erin een pulsar
te verbinden met een supernova die in 386 v. Chr. door Chinese
waarnemers werd opgetekend. Ook hier zorgt de vondst voor tegenstrijdige
resultaten met andere astronomische methodes, want het feit dat de
pulsar in de kern van de overblijfselen van de supernova wordt gesitueerd
duidt erop dat zij erg jong is. Wanneer echter de draaiingsfrequentie
wordt gebruikt om de pulsar met behulp van de heersende modellen te
dateren, bekomt men een leeftijd van 24.000 jaar. Misschien is de
draaiingsfrequentie vandaag gelijkaardig aan het tempo waarop de neutronenster
bij haar geboorte rond haar as draaide, zo oppert het team. Als dat
klopt, moet wel een deel van de aanvaarde opvattingen over pulsars
herzien worden.
Grootste
waarneembare structuur
In een deel van de ruimte waar men gemiddeld 2 à 3 quasars en een
4-tal sterrenstelsels zou verwachten, heeft Gerard Willinger, een
medewerker van NASA?s Goddard Ruimtevlucht Centrum, de grootste
structuur gevonden die ooit werd aangetroffen. Het gaat om een
supercluster van 18 quasars - sterrenstelsels met een bijzonder actief
en helder centrum - en 11 sterrenstelsels. De supercluster meet 6,5
miljard lichtjaar en bevat enkele duizenden miljarden sterren.
Of de sterrenstelsels door zwaartekracht aan elkaar zijn gebonden
of dat het hier gaat om een rimpel in de over het algemeen vloeiende
expansie die volgde op de Oerknal, is een vraag waarop men het antwoord
voorlopig schuldig moet blijven. Ook de leeftijd van de supercluster
doet vragen rijzen, vermits zij gevormd werd toen het heelal nog erg
jong was en er maar weinig tijd was geweest om de zwaartekracht haar
verenigende werk te laten doen. Meer onderzoek, waarbij de totale
massa van de structuur berekend zal moeten worden, zou opheldering
moeten brengen.
Wat onze eigen Melkweg betreft, hebben onderzoekers aan de
Yale-universiteit aan de rand van ons sterrenstelsel overblijfselen
gevonden van oudere sterrenstelsels, die door de zwaartekracht van
de Melkweg uit elkaar zijn gerukt. Dat gaat in tegen de opvatting
dat de Melkweg een gelijkmatige halo of stralenkrans heeft.
Bizarre
planetaire systemen
Lange tijd was het zonnestelsel het enige planetaire systeem waarover
gegevens bekend waren en het is dan ook niet zo vreemd dat men lang
heeft gedacht dat ons systeem een algemeen model zou zijn. Nu steeds
meer exoplaneten worden ontdekt, blijkt dat dat bepaald niet klopt.
In het verleden werden al reuzenplaneten ontdekt die met een gigantische
snelheid in een baan erg dicht rond de moederster cirkelden, maar
nu beweren astronomen van de Californische Berkeley-universiteit dat
zij de 2 vreemdste planetenstelsels ooit hebben ontdekt.
Een eerste verrassing vond men rond een ster op een afstand van 123
lichtjaar van de aarde, waar men een planeet aantrof die 17 keer de
massa van Jupiter zou bezitten. Daarnaast vond men ook een lichter
exemplaar van ongeveer 7,5 jupitermassa. Het object trekt volgens
Geoffrey Marcy, een van de bekendste planetenjagers, in twijfel wat
een planeet nu precies is. Volgens hem is het ook niet correct in
dit geval van een bruine dwerg - een ster die niet zwaar genoeg is
om een nucleaire reactie op gang te brengen - te spreken, omdat nog
nooit een dergelijk ruimteobject werd waargenomen. Andere astronomen
hebben al vaker geopperd dat heel wat van de door Marcy ontdekte exoplaneten
eigenlijk bruine dwergen zijn, maar de begeesterde wetenschapper zegt
dat een dergelijke vergissing uitgesloten is.
Een tweede planetenstelsel, dat ook door het Marcy-team werd ontdekt,
bevindt zich wat dichter bij huis, namelijk op een afstand van 15
lichtjaar, rond de rode dwergster Gliese 876 in het sterrenbeeld Waterman.
De twee exoplaneten die daar werden ontdekt vallen niet zozeer op
door hun massa, met 0,5 en 1,9 keer die van Jupiter, maar door hun
banen rond de moederster. Deze banen zijn door de zwaartekracht aan
elkaar gekoppeld, iets waarvoor de term ?resonerende banen? werd bedacht.
Daarbij draait de ene planeet een baantje rond haar zon in 30 dagen
en doet de tweede er precies dubbel zo lag over. De zwaartekracht
van beide reuzen zorgt ervoor dat ze als paar in deze nagenoeg perfecte
harmonie zullen blijven bewegen. Het is het eerste planetenstelsel
waarbij een dergelijke configuratie wordt ontdekt. Bovendien is Gliese
876 de kleinste ster waarrond planeten werden ontdekt.
Jupiter-Saturnus:
28-30
Tenslotte kunnen we u met nauwelijks verholen opwinding melden dat
Jupiter een serieuze remonte heeft gemaakt op Saturnus in de interplanetaire
manencompetitie. Met de ontdekking van maar liefst 11 manen,
heeft Jupiter nu nog maar een achterstand van 2 satellieten op zijn
geringde concurrent. Het gaat uiteraard om kleine steenbrokken, die
in excentrische banen rond de gasreus cirkelen en in grootte variëren
van 4 tot 8 kilometer doorsnede. Aangezien sommige van deze manen
in groep bewegen, gaat het mogelijk om restanten van een groter maar
intussen vernietigd object. Een andere hypothese is dat het hier asteroïden
betreft die door de zwaartekracht van Jupiter werden gevangen.
(DdV)
Related links:
Chandra
X-stralen Observatorium
NASA?s
Goddard Ruimtevlucht Centrum
Exoplaneten
©
David de Vaal
