Zonsverduistering
over Afrika
Waarom
is de corona zo heet? - 21-06-2001
Donderdag
schoof de eerste totale zonsverduistering van het millennium over
de aardbol, meer bepaald over zuidelijk Afrika. De omstandigheden
waren ideaal: lekker weertje, open hemel en de zon die op dit moment
op haar actiefst is. Wetenschappers hopen dan ook genoeg informatie
te verzamelen om eindelijk te achterhalen waarom de corona van de
zon zoveel warmer is dan het oppervlak...
Schaduwspel
Totale zonsverduisteringen zijn een zeldzame aangelegenheid, tenminste
als je ze vanuit je eigen tuin wil bekijken. Wie bereid is zelf zoneclipsen
op te zoeken kan elk jaar wel eentje gaan bekijken, al zal daar soms
flink voor gereisd moeten worden. Hét evenement van dit jaar vond
vandaag in zuidelijk Afrika plaats, waar de schaduw van de maan eerst
op Angola viel, daarna Zambia, Zimbabwe en Mozambique verduisterde
en ten slotte eindigde in Madagascar.
Daarmee was de verduistering al bij voorbaat geslaagd, want aangezien
deze regio op dit moment de tweede zonnigste van de aarde is, was
de kans klein dat wolken de pret zouden komen bederven. Bovendien
is de cyclische zonneactiviteit op dit moment op haar hoogtepunt,
wat dan weer een uitgelezen kans is voor wetenschappers om gegevens
te verzamelen.
De eclips is deze keer bijna vijf minuten lang te bewonderen, al moet
men zich daarvoor wel op volle zee bevinden. Op het land is het maximum
toch nog steeds 4 minuten. Een zoneclips kan van enkele seconden tot
7 minuten en 31 seconden aanhouden, waarbij alles afhangt van de positie
van de hemellichamen die bij deze kosmische lichtshow betrokken zijn.
De zon verdwijnt achter de maanschijf als alles precies goed zit.
Veel hangt dus van het toeval af, te beginnen bij het feit dat zonsverduisteringen
überhaupt optreden. De schijnbare grootte van de maan en de zon moeten
precies gelijk zijn, en in ons zonnestelsel is de aarde de enige planeet
waar zonsverduisteringen van het prachtige soort dat op aarde voorkomt
te bewonderen zijn. De zon is uiteraard veel groter, 400 keer om precies
te zijn, dan de maan maar omdat de zon ook 400 keer verder verwijderd
is van de aarde dan de maan, bedekt deze laatste af en toe precies
de zonneschijf. Wat meer geluk had ons zelfs elke maand een zonsverduistering
kunnen opleveren, maar omdat de baan van de maan rond de aarde een
inclinatie van 5 graden ten opzichte van de baan van de aarde om de
zon vertoont, bevinden maan en zon zich slechts zelden op één lijn.
Een topjaar zou maximaal vijf totale zonsverduisteringen bevatten.
Gedeeltelijke zonsverduisteringen zijn minder zeldzaam, maar ook veel
minder spectaculair.
Mensen
van alle slag
Ook dit keer weet het schouwspel heel wat kijklustigen te trekken.
Toeristen, wetenschappers en new age-fanaten trokken om diverse redenen
naar één van de landen die door de eclips werden aangegaan. Angola,
waar al 26 jaar een burgeroorlog woedt en pas nog een vrachtvliegtuig
met raketten werd bestookt, lieten de meeste toeristen links liggen
vanwege de instabiele situatie. In Lusaka in Zambia, de enige hoofdstad
waar de verduistering te zien is, zijn alle hotels volgeboekt en als
alle 20.000 nieuwsgierigen die verwacht werden zijn komen opdagen,
is dat een nationaal toeristisch record. Ook de andere landen kunnen
zich verheugen over een opvallende toename van bezoekers.
Of ook de lokale bevolking de eclips in de beste omstandigheden heeft
kunnen bewonderen, valt te betwijfelen. Een tekort aan eclipsbrilletjes
- en voor velen een tekort aan financiële middelen om er één aan te
schaffen - heeft de overheden al weken geleden aangezet om een uitgebreide
informatiecampagne op te zetten om te waarschuwen tegen de gevaren
van onbeschermd naar de zon turen. Maar ook al zijn de brilletjes
die door Oxfam in 1999 in onze contreien werden verzameld goed terecht
gekomen en maakte een Zuid-Afrikaans wetenschappelijk team bekend
dat de verpakking van een bepaald merk thee zeer geschikt was als
beschermingsmiddel, toch bleef het tekort groot.
Er is ook een aanzienlijke wetenschappelijke delegatie naar zuidelijk
Afrika afgezakt, waarmee een lange traditie in stand wordt gehouden.
Zonsverduisteringen bieden een uitstekende gelegenheid een massa nieuwe
gegevens te verzamelen. Al sinds 2000 v. Chr. legt China belangstelling
aan de dag voor eclipsen, en sinds de Griekse filosoof Anaxagoras
in 450 v. Chr. een zonsverduistering aangreep om zijn idee te lanceren
dat de maan door de zon wordt verlicht en zelf niet schijnt, hebben
eclipsen heel wat ontdekkingen in de hand gewerkt of hebben zij de
ondersteunende argumenten geleverd om omstreden theorieën te bevestigen.
Het beroemdste voorbeeld is wellicht het door Einstein zelf geopperde
voorstel om zijn Algemene Relativiteitstheorie te testen aan de hand
van waarnemingen die enkel tijdens een eclips kunnen worden opgetekend.
In 1919 zag Arthur S. Eddington dat sterrenlicht afboog zoals dat
door de theorie van Einstein werd voorspeld. Daarmee was het voor
velen wat minder moeilijk om Einsteins ideeën te verteren.
Hot,
hotter, hottest
Dit jaar lijkt de hamvraag te zijn hoe het komt dat het zonoppervlak
een veel lagere temperatuur heeft dan corona, de stralenkrans rond
de zon die alleen tijdens een totale eclips kan worden waargenomen,
omdat zij anders door het felle licht van de zon wordt verhuld. Het
verschil is vrij indrukwekkend: is de oppervlaktetemperatuur al een
aardige 6000° C, in de buitenste lagen van de zonatmosfeer loopt dit
op tot 2 miljoen graden celsius. Sinds de ontdekking van deze kenmerken
in 1942, is het fenomeen nog niet afdoende verklaard, al werd het
ondertussen ook bij andere sterren waargenomen. De energie die deze
hitte veroorzaakt is haast zeker afkomstig uit de binnenste delen
van de zon, maar logischerwijs zou de temperatuur moeten afnemen naarmate
men zich van de kern van de oven verwijdert.
Deze vraag is het stokpaardje van Jay Pasachoff, hoofd van het Hopkins
Observatory in Massachusetts. Hij trok met 11 studenten en vier
collega’s naar Zambia, om daar zijn eigen methode om de zon te bestuderen
toe te passen. Die bestaat uit observaties vanop aarde en van in de
ruimte, waarbij de aandacht vooral uitgaat naar de corona.
Eén theorie verondersteld dat de extreme hitte van de corona veroorzaakt
wordt door gaslussen, die door het magnetische veld van de zon op
hun plaats worden gehouden. Deze gaslussen zouden snel trillen, waardoor
energie wordt gegenereerd. Vraag blijft echter of zo voldoende energie
wordt opgewekt om het verschijnsel te verklaren. In een experiment
ging Pasachoff vandaag in elk geval op zoek naar deze vibraties. Verder
bracht hij de temperatuur en polarisering van de corona in kaart en
fotografeerde hij de corona zo vaak en nauwkeurig mogelijk, om de
opnames met gelijktijdige observaties van gespecialiseerde telescopen
te vergelijken. Het zal echter nog even duren vooraleer de resultaten
verwerkt zijn.
Op de volgende volledige zonsverduistering is het nog even wachten
en ook dan weer zal naar zuidelijk Afrika moeten worden afgezakt,
al valt ook Zuid-Australië in de prijzen. Misschien niet eens zo’n
slecht idee, op 4 december 2002 is het in het zuidelijk halfrond vast
beter toeven.
(DdV)
Aansluitende artikels:
Met
de zon in de zeilen - 27-02-2001
Grootste
zonnevlek sinds 9 jaar - 25-09-2000
Related links:
Pad
van de eclips
Meer
eclipsnieuws
Zonverduisteringen
verklaard
De
corona
MrEclipse
Zonsverduisteringen
voor beginners
©
David de Vaal
